Zespół jelita drażliwego – objawy, dieta

zespół jelita drażliwegoZespół jelita drażliwego (irritable bowel syndrome) należy do jednych z najczęściej występujących chorób układu czynnościowego przewodu pokarmowego i jest bardzo skomplikowanym schorzeniem. Cały proces chorobowy ma swoje źródło w wielu czynnikach. Nierozerwalnie połączona jest tu kondycja psychiczna pacjenta z jego odczuciami somatycznymi.  Dzięki współpracy lekarzy różnych specjalności, właściwie postawionej diagnozie oraz odpowiedniej diecie oraz postępowaniu, zespół jelita drażliwego można zaleczyć i żyć przez wiele lat bez objawów choroby. Zespół jelita drażliwego nie jest groźny sam w sobie dla życia pacjenta, ale wymaga różnicowania z rakiem jelita grubego. Objawy obu schorzeń mogą być podobne i są często mylone. W celu wykluczenia choroby nowotworowej jelita zaleca się wykonanie specjalistycznych badań diagnostycznych – np. kolonoskopii, badan krwi i stolca.

zobacz: rak jelita grubego – objawy

ZESPÓŁ JELITA DRAŻLIWEGO – PRZYCZYNY CHOROBY

Zespół jelita drażliwego zalicza się do grupy chorób opartych na zaburzeniach motoryki jelit, czyli środkowego  i dolnego odcinka przewodu pokarmowego.  Dotyka najczęściej kobiety (trzykrotnie częściej niż mężczyzn) a głównymi objawami zespołu jelita drażliwego są silne bóle brzucha, biegunki  i zaparcia mogące występować naprzemiennie oraz ogólne poczucie dyskomfortu w obrębie jamy brzusznej. Największa zachorowalność obserwuje się u osób w trzeciej i czwartej dekadzie życia. Na chorobę zapadają częściej mieszkańcy uprzemysłowionych krajów zachodnich aniżeli krajów rozwijających się.

Przyczyny i mechanizmy powstawania zespołu jelita drażliwego nie zostały do końca poznane. W powstawaniu zaburzenia odgrywa rolę wiele czynników. Należą do nich:

  1. Zaburzenia motoryki jelit – chodzi o skurcze odcinkowe oraz ruchy perystaltyczne przesuwające masę kałową
  2. Zaburzenia czucia trzewnego czyli nadwrażliwość trzewna
  3. Nieprawidłowości w układzie immunologicznym w obrębie błony śluzowej przewodu pokarmowego
  4. Ewentualnie ograniczony do błony śluzowej i podśluzowej przewlekły stan zapalny jelit.

Do czynników, które korelują z wystąpieniem objawów zespołu jelita nadwrażliwego oraz mogą zwiększać ryzyko zachorowania należą: przebyta infekcja układu pokarmowego (wirusowa lub bakteryjna), płeć żeńska, wiek pacjenta (im młodsza osoba tym większe ryzyko), palenie papierosów, przebyta kuracja antybiotykowa.

Najnowsze badania podkreślają, że do możliwych przyczyn i czynników rozwoju choroby mogą należeć zaburzenia mikroflory jelitowej, czynnik epigenetyczny oraz silnie odczuwany stres we wczesnym okresie życia.

ZESPÓŁ JELITA DRAŻLIWEGO – OBJAWY I SYMPTOMY

Przebieg schorzenia jest przewlekły i nawracający. Zespół jelita drażliwego charakteryzuje się pewnymi objawami, które pomagają w jego rozpoznaniu. Zazwyczaj stymulantem wystąpienia symptomów jest sytuacja stresowa, która wyzwala objawy zespołu. Do najczęściej występujących objawów zespołu jelita drażliwego zaliczamy: ból w obrębie jamy brzusznej, silne skurcze, wzdęcia, nudności i uczucie dyskomfortu w jelitach. Pojawia się zmiana częstotliwości wypróżnień i konsystencji stolca. W zależności od dominującego objawu możemy wyróżnić postać biegunkową, postać zaparciową oraz postać mieszaną zespołu jelita drażliwego.

Do głównych symptomów należy ból brzucha, który ustępuje zazwyczaj po wypróżnieniu. Bóle te mogą mieć charakter stały lub nawracający (kolki). Najczęściej nasilają się zjedzonym posiłku. Ból prawie nigdy nie pojawia się w nocy i podczas snu chorego. Ten rodzaj dolegliwości może ustępować po oddaniu gazów lub stolca.

Kolejnym częstym objawem są wzdęcia – czyli nadmierne rozdęcie jelit, któremu może towarzyszyć ból i dyskomfort. Jest to jeden z najbardziej uciążliwych i przykrych objawów, który dotyczy blisko 90% osób z rozpoznanym zespołem jelita drażliwego. Wzdęcia nasilają się w ciągu dnia, szczególnie po posiłkach.

Zespół jelita drażliwego cechuje się występowaniem biegunek i zaparć. Biegunka jest to oddawanie luźnego stolca z częstotliwością większą niż 3 razy na dobę. Biegunka występuje najczęściej rano lub natychmiast po posiłku. O zaparciu mówimy wówczas, gdy wypróżnienia występują rzadziej niż 3 razy w tygodniu, a oddawanie stolca wiąże się z dużym wysiłkiem fizycznym i dyskomfortem.

Należy pamiętać, że zespół jelita drażliwego daje objawy, które mogą wystąpić również w innych schorzeniach. Objawy kliniczne ZJD są bardzo podobne do symptomów raka jelita grubego. Aby diagnoza była precyzyjna i trafnie postawiona wymagane jest wykonanie szczegółowych badań i wyeliminowanie poważniejszych schorzeń np. nowotworu jelita.

Do objawów, które mogą sugerować poważniejszą niż zespół jelita drażliwego chorobę (np. raka jelita grubego) i wymagają szczególnej uwagi i konsultacji u lekarza są: spadek masy ciała, gorączka, krew w stolcu, rak w wywiadzie rodzinnym.

LECZENIE ZESPOŁU JELITA DRAŻLIWEGO

W przypadku tego schorzenia możliwe jest jedynie leczenie objawowe. Dzieje się tak, ponieważ szczegółowe czynniki powodujące chorobę nie zostały skonkretyzowane. Leczenie ma na celu łagodzenie objawów i przyniesienie ulgi pacjentowi. U wielu chorych za pomocą postępowania objawowego udaje się osiągnąć wielomiesięczne a nawet kilkuletnie remisje choroby. Zespół jelita drażliwego to choroba która „żywi się” towarzyszącym lękiem, stresem i niepokojem. Osoby cierpiące na ZJD powinny korzystać ze wsparcia psychologa. Aby terapia przynosiła skutki a objawy ustąpiły niezbędne jest równoczesne postępowanie na trzech płaszczyznach: farmakologicznej, dietetycznej i psychologicznej.

W przypadku leczenia farmakologicznego kluczową sprawą jest sobór odpowiednich leków, precyzyjnie zharmonizowanych z charakterem choroby danego pacjenta. Podstawą jest tutaj skrupulatny wywiad lekarski i opisanie lekarzowi wszystkich dolegliwości. Obecnie na rynku dostępna jest cała gama leków skutecznych w kontekście zespołu jelita drażliwego. Najczęściej w początkowej fazie choroby stosuje się leki z grupy rozkurczowych (hioscyna). DO pozostałych grup medykamentów należą leki przeciwbiegunkowe, antagoniści receptora 5-Ht3 i receptora 5Ht4, antybiotyki i probiotyki. Wobec często towarzyszącej depresji potrzebne może być stosowanie odpowiednio dobranych antydepresantów. Kolejną grupą leków są leki psychotropowe (np. wenlafaksyna, mirtazapina, sulpiryd czy melatonina)

Leczenie zespołu jelita drażliwego polega w dużej mierze na utrzymaniu odpowiedniej diety, ponieważ leki podaje się wyłącznie objawowo. Część produktów spożywczych może nasilać objawy choroby. Największy odsetek pacjentów stanowią chorzy z nietolerancją mleka (42%). U 35% pacjentów z rozpoznanym ZJD, objawy kliniczne są związane ze spożyciem kapusty. Chorzy zgłaszają nasilone dolegliwości także po spożyciu jaj, kukurydzy, cebuli, czekolady ,kawy, orzechów, jabłek i alkoholu. Powinno unikać się spożywania ciężkostrawnych tłuszczów pochodzenia zwierzęcego ( mięsa, wędliny) oraz produktów wzdymających (rośliny strączkowe, cebula, czosnek, kapusta). Kawa (kofeina) czarna herbata (teina) i alkohol zwiększają kurczliwość mięśniówki jelita cienkiego. Niekorzystne dla zdrowia są produkty zawierające sorbitol i fruktozę (napoje gazowane, słodycze), które wpływają drażniąco na jelito i mogą powodować jego bóle. Posiłki w ciągu dnia powinny być spożywane regularnie (5 w ciągu dnia), a chory powinien wypijać około 2 litrów płynów na dzień, które regulują gęstość stolca.

W zależności od objawów u danego pacjenta stosuje się dietę bogatoresztkową (w zaparciowej postaci zespołu jelita drażliwego) lub dietę ubogobłonnikową (niskoresztkową) w postaci biegunkowej choroby.

Bibliografia:
W. Bartnik i wsp., Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita drażliwego, 2009;
W. Cichy, Zespół jelita drażliwego, Lekarz 2009
M. Jarosz, J.Dzieniszewski, W Respondek, I. Traczyk, Jak żyć z zespołem jelita drażliwego, Warszawa 2008
H. Ciborowska, A. Rudnicka, Dietetyka: żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa 2009.